Siyasal Parti Tipleri Üzerine Bir Çalışma ve Türkiye’de Adalet ve Kalkınma Partisi Örneği

0

Siyasal partiler, hiç kuşkusuz ki demokratik hayatın çok önemli parçalarından biridir.  Yine siyasal partiler, kişilerin ve grupların örgütlü bir şekilde yönetimi ele geçirebileceği, yönetime katılabileceği ve tabandaki ideolojisini yayma konusunda önemli bir araçtır. Biliyoruz ki dünyada nüfus çoğaldıkça doğrudan demokrasi uygulanamaz bir hale geldi. Ve alternatifler oluşturuldu. İşte bu alternatiflere en büyük katkılardan birini siyasal partiler yapmaktadır. Çok dikkat edilmesi gereken bir husus ise; siyasal partiler, hayatımızda son 200 yıl civarı var. İnsanlık yaşamı boyunca bu kadar az bir zamanda böyle önemli bir yere sahip olmaları da ilginçtir. Türkiye Cumhuriyeti anayasasının 68.maddesi siyasi partileri şöyle tanımlamıştır: ‘’Siyasi partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.’’ Yani artık vazgeçilmezdir. Her partili sistemde demokrasi olmayabilir fakat her demokratik sistemde partiler olmak zorundadır. Siyasi partilerin en büyük amacı hiç kuşkusuz ki iktidarı ele geçirmektir. Yönetime sahip olmaktır. Her kesimin sözünü duyurabilme aracıdır. Siyasal partiler bazen gücünü baskı gruplarından alır. Mesela İngiliz işçi partisi buna bir örnektir. Derneğin çalışmalarıyla ayakta kalmıştır ve üyeleri de oradan yetişmiştir. Yine günümüzde sosyalist yapıda olan partilerin tabanı sosyalist kuruluşlardan gelmektedir. Maurice Duvarger’in yaptığı parti tipi ayrımlarına baktığımızda kadro ve kitle parti tiplerini görürüz. Bu tiplerin yanında bir parti tipi daha vardır. ‘’İman edenler parti tipi’’ (müminler parti- totaliter parti). İman edenler parti tipinin özelliği, ideoloji bir din gibi benimsenir ve lider putlaştırılır. Bunu en basit şekilde Sovyetler dönemi ve Almanya’da nasyonal sosyalist sistemde görebiliriz. Fakat daha sonra Maurice Duverger, aldığı eleştirilerle beraber bu parti tipini kitle parti tipine katıyor. Bu yüzden de bir birleşim söz konusu. Biz çalışmamızda bu ayrımı kullanmayacağız.

Sosyalist partilerin bu denli alt tabakalardan üye yetiştirmesi de bir kitle parti tipi özelliğidir. Yani kitle partileri ideolojiye dayanır ve birer siyasi okuldurlar. Üyelerine dışarıdan siyasi bilinç yükleme görevi üstlenirler. Üyelerini eğitirler ve üyelerinin çokluğu sayesinde bir ekonomik büyüme kazanırlar. Bunların yanında kadro parti tipi vardır. Çağdaş anlamda kurulan ilk partileri kadro parti olarak değerlendirebiliriz.  Çağdaş anlamda siyasi partilere İngiltere’den örnek verecek olursa parlamentoda iki kutup oluşmuştur. Bunlar; Troyler ve Whigler’dir. 19.yüzyılın ortalarında Kralı ve kiliseyi destekleyen Troy’ler; Muhafazakar Partiyi, gelişmekte olan burjuvazinin temsilcileri Whig’ler ise Liberal Parti’nin doğuşunu sağlamışlardır. Muhafazakar Parti genelde Kral’a ve kiliseye bağlı, onları destekleyen; Liberal Parti ise parlamentonun yetkilerinin arttırılmasını, kişisel özgürlükleri ve serbest ticaret hakkını destekleyen partiler olmuştur. Siyasi partilerin günümüz anlamında ilk doğuş örneğini 1787 anayasasının hazırlanması sırasında Amerika Birleşik Devletleri’nde de görebiliriz. Yine iki kutup oluşmuştur. Bunlar; ilk başlarda federal devletten yana olanlar ve federal devlete karşı çıkanlarken daha sonra burjuvaziyi temsil edenlerle, çiftçileri ve yoksul halk tabakasını temsil edenler olmak üzere, Cumhuriyetçiler ve Demokratlar olarak kutuplaşmışlar ve partileri oluşturmuşlardır. İlk kuruluş itibari ile kadro parti tiplerine örnektirler. Oy hakkının gelişmesi ve genişlemesiyle beraber komiteler oluşuyor ve bu komiteler birleşerek partileri oluşturuyorlar.  Kadro parti tipleri; üyelerinin ekonomik anlamda oldukça güçlü olduğu, siyasi ideolojiye pek önem vermeyen, sadece seçim zamanı çalışan parti tipleridirler. Amaçları parlamento üzerinde yoğrulmuştur. Günümüzde yine A.B.D ve İngiltere’de görebiliriz. Kitle partilerine en güzel örnekleri ise Türkiye’de görebiliyoruz. Kitle partilerinin çokluğu ve ideolojik yelpaze pek fazladır. Tabii ki burada çoklu parti sisteminin de verdiği özellikler var. Türkiye’de 1980 sonrası düzenlemelerle seçimlerde büyük barajlar koyarak ikili partili sistem yaratılmak istendi. Fakat insanlar birçok kutuplara ayrıldıktan sonra böyle bir durum söz konusu olamaz. Zorla bir sistem oturtulamaz. İkili sistemi CHP-DP dönemi arasında görebiliyoruz.  Fakat günümüzde yine çoklu sistemde devam ediyoruz ve ideolojik yelpazemiz oldukça geniş. Yararları ve zararları ayrı bir tartışma konusu olacak nitelikte tartışıma açık bir konu. Günümüzde Türkiye’de kitle partilerini görüyoruz fakat bu partilerin bazıları içlerinde başka tipleri de barındırıyor. Bunlardan en önemlisi Ak parti. Ak parti seçmen tavırları ve yapısı itibari ile içinde birçok tipi barındırıyor. Bunlar; kitle partisi özelliği- İman edenler partisi özelliği ve hepsini yakala partisi özelliğidir. Peki ya Maurice Duverger’in eleştiri aldığı konuya dönelim. Yarattığı parti tiplerinden İman edenler parti tipi, kitle partilerinin içerisinde de yer alabildiği için çok büyük eleştirilere maruz kaldı. Ve sonunda da bu yoldan vazgeçip iman edenler parti tipini ayrı bir şekilde ayırmaktan vazgeçti. Pekala günümüzde Ak partiden yola çıkarak, kitle parti tipinin yanında hepsini tut yakala parti tipine de sahip olması burada bir tezatlığa yol açmasına sebep olmuyor mu? Nedir bu hepsini yakala parti tipi? 2.Dünya savaşı ile ortaya çıkan hepsini tut yakala parti tipi, ideolojiye önem vermeyen, her kesimi çatısı altında toplamaya çalışan parti tipi özelliğidir. Özellikle 1970 -80’lerle ortaya çıkan piyasaya devletin müdahalesi gerekli mi? tartışmaları, neo- liberal akım, postmodernizm ve küreselleşme, hepsini yakala parti tipi ile eş zamanlıdır. İdeoloji yavaş yavaş değerini kaybetmeye başlamıştır. Türkiye’de çıkış itibari ile Ak parti, hepsini yakala tipine uygun bir partidir. Ve hala diğer partilerinde seçmenlerini kendi bünyesine almaktadır. Bunun en açık örneklerini seçim sonuçlarında görebiliyoruz. MHP tabanından Ak Parti’ye akan oylar çok nettir. Yine doğuda belli bir nüfusu temsil ettiği iddiasında bulunan BDP-HDP partilerinin de doğuda oy kaybetmeleri ve bu oyların Ak Parti’ye gitmesi hepsini yakala özelliği taşıdığının kanıtıdır. Türkiye’de yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin kişisel değil partisel olarak yapıldığını biliyoruz. Ve bu tür oy değişimleri Ak Parti’yi hepsini yakala parti tipine sokmaya yetiyor. Diğer taraftan bakıldığında kitle parti özelliğini de taşıyor. İşte bu bize Duverger’in yaptığı ayrımı birleştirme fikrini getiriyor. Herhangi bir siyasi partinin içerisinde birçok tipi barındırması siyasi parti tiplerini gözden geçirmemiz gerektiğini düşündürmüyor değil. Ak Parti’nin diğer bir tipi ise İman edenler parti tipi olmasıdır.  Çünkü üyelerin partiye ve özellikle parti liderine bağlılıkları aşırı derecededir. Sözleri nutuk gibi algılanır. Parti içi bütünlüğün sağlanması konusunda ne kadar faydalı görünse de meclis içerisindeki denetimi zorlaştırır. Çünkü; ‘’soru-meclis araştırması- meclis soruşturması-gensoru-genel görüşme’’ gibi denetim yolları sağlam işlemeyebilir. Yine tek bir partinin birçok parti tipini içerisinde barındırdığı tartışmasına dönecek olursak Ak Parti’nin bu üç tipi de bünyesinde bulundurduğunu görüyoruz. Birden çok tip tek bir partide toplanmış ve devam etmektedir. Siyaset Bilimciler tarafından ele alınan parti tipleri artık günümüzde eleştirilere odak olmaya devam etmektedirler. Özellikle belli parti tiplerini geliştirmek üzere girilen yeni parti tipleri sadece eski tiplerin ikizinden öteye gidememiştir. Bunlara Kadro- kitle parti tiplerini geliştirmek üzere ortaya konulan Bütünleyici parti tipi ve bireysel temsil parti tipini örnek olarak verebiliriz. Ne kadar ilerleme kaydedildiği tartışma konusudur. Yine de çalışmamızın başında söylediğimiz gibi siyasal partiler, kişilerin haklarını, çoğulcu anlayışta azınlığın sesini duyurabilmede en önemli araçlardandır ve demokratik hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Türkiye’de siyasal partiler 12 Eylül darbesi ile Atatürk’ün kurduğu CHP’de içerisinde olmak üzere kapatılmışlardır ve tolerans tanınmamıştır. Daha sonra tekrar yapılanmalar başlamıştır. Ve Türkiye’de siyasi partiler geniş bir yelpaze oluşturmaya devam etmektedirler.

Cevap Yaz

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.